بازده سرمایهگذاری یا ROI (Return on Investment) یکی از کاربردیترین معیارها برای سنجش عملکرد یک سرمایهگذاری است.
ROI به زبان ساده نشان میدهد که یک سرمایهگذاری نسبت به هزینهای که برای آن پرداخت شده، چقدر سود یا زیان ایجاد کرده است.
در بازارهای مالی (سهام، ارز، طلا، رمزارز، صندوقها و حتی اوراق بدهی)، استفاده از ROI کمک میکند تصمیمها واقعبینانهتر شوند و
عملکرد گزینههای مختلف قابل مقایسه باشد.
ROI چیست؟ تعریف دقیق اما ساده
ROI درصد یا نسبتی است که سود (یا زیان) خالص سرمایهگذاری را نسبت به مبلغ سرمایهگذاری اولیه نشان میدهد.
اگر ROI مثبت باشد، سرمایهگذاری سودآور بوده و اگر منفی باشد، سرمایهگذاری زیان داده است.
فرمول ROI (فرمول پایه)
فرمول استاندارد ROI به شکل زیر است:
ROI = (سود خالص / هزینه سرمایهگذاری) × 100
برای کاربرد عملی، معمولاً سود خالص را به صورت اختلاف ارزش فعلی و هزینه اولیه (به همراه هزینههای جانبی) در نظر میگیرند:
ROI = ((ارزش فعلی سرمایهگذاری − هزینه کل سرمایهگذاری) / هزینه کل سرمایهگذاری) × 100
ROI در بازارهای مالی دقیقاً شامل چه چیزهایی میشود؟
برای اینکه ROI «واقعی» باشد، باید فقط به اختلاف قیمت خرید و فروش بسنده نکنیم. در بازارهای مالی، موارد زیر میتواند روی بازده اثر بگذارد:
- سود یا زیان قیمتی: تغییر قیمت دارایی (Capital Gain/Loss)
- درآمدهای دورهای: سود نقدی سهام، کوپن اوراق، اجارهبها در برخی ابزارها
- هزینهها: کارمزد خرید/فروش، اسپرد، مالیات، هزینه نگهداری، هزینه تامین مالی
- اثر زمان: بازده یک ماه با بازده یک سال قابل مقایسه نیست مگر با تعدیل زمانی
نحوه محاسبه ROI با یک مثال ساده
فرض کنید 10,000,000 تومان یک دارایی مالی میخرید. بعد از مدتی ارزش آن به 12,000,000 تومان میرسد.
مجموع کارمزدها و هزینهها هم 200,000 تومان بوده است.
- هزینه کل سرمایهگذاری: 10,000,000 + 200,000 = 10,200,000
- ارزش فعلی: 12,000,000
- سود خالص: 12,000,000 − 10,200,000 = 1,800,000
پس:
ROI = (1,800,000 / 10,200,000) × 100 ≈ 17.65%
ROI در سهام: سود نقدی را فراموش نکنید
در سهام، علاوه بر افزایش قیمت سهم، ممکن است سود نقدی (DPS) هم دریافت کنید. بنابراین ROI کامل باید هر دو بخش را لحاظ کند.
ROI سهام = ((قیمت فروش − قیمت خرید + سود نقدی دریافتشده − هزینهها) / هزینه کل) × 100
ROI در معاملات کوتاهمدت: نقش کارمزد و اسپرد پررنگتر است
در بازارهایی مثل فارکس و رمزارز، مخصوصاً در معاملات کوتاهمدت، بخش قابل توجهی از نتیجه معامله ممکن است صرف کارمزد و اسپرد شود.
به همین دلیل محاسبه ROI بدون لحاظ هزینهها میتواند تصویر غلطی از عملکرد واقعی بدهد.
تفاوت ROI با بازده سالانهشده (Annualized Return)
یکی از اشتباهات رایج این است که ROI دورههای زمانی مختلف را با هم مقایسه کنیم. مثلاً ROI یک معامله 2 هفتهای را با ROI یک سرمایهگذاری یکساله.
برای مقایسه درست، از بازده سالانهشده استفاده میشود.
فرمول بازده سالانهشده (تقریب رایج)
اگر ROI شما برای یک دوره مشخص باشد، میتوان آن را به شکل تقریبی سالانه کرد:
بازده سالانهشده ≈ (1 + ROI)^(365 / تعداد روزها) − 1
این معیار به شما کمک میکند بفهمید اگر همین نرخ بازده با همین روند ادامه پیدا کند، در یک سال چه نتیجهای خواهد داشت.
(البته این یک برآورد است و تضمینی برای تکرارپذیری بازار نیست.)
ROI اسمی در برابر ROI واقعی (اثر تورم)
ROI محاسبهشده معمولاً اسمی است؛ یعنی تورم را در نظر نمیگیرد. اما در اقتصادهایی با تورم بالا، مهمتر از سود اسمی،
سود واقعی است؛ یعنی اینکه قدرت خرید شما چقدر تغییر کرده است.
یک تقریب کاربردی:
ROI واقعی ≈ ROI اسمی − نرخ تورم
مثلاً اگر ROI شما 25% باشد اما تورم 30%، بازده واقعی عملاً منفی میشود.
ROI چه زمانی گمراهکننده میشود؟ محدودیتهای مهم
ROI شاخص بسیار مفیدی است، اما همیشه کافی نیست. موارد زیر میتواند ROI را گمراهکننده کند:
- ریسک: دو سرمایهگذاری ممکن است ROI یکسان داشته باشند اما ریسک کاملاً متفاوتی داشته باشند.
- زمان: ROI بدون در نظر گرفتن مدت سرمایهگذاری، مقایسه را سخت میکند.
- نقدشوندگی: ROI بالا در دارایی کمنقدشونده ممکن است در عمل قابل تحقق نباشد.
- اهرم (Leverage): در معاملات اهرمی، ROI میتواند بزرگنمایی شود (هم در سود، هم در زیان).
چند نکته حرفهای برای استفاده درست از ROI در بازارهای مالی
- ROI را همیشه با هزینهها محاسبه کنید (کارمزد، اسپرد، مالیات).
- برای مقایسه دورههای مختلف، از بازده سالانهشده کمک بگیرید.
- ROI را کنار معیارهای دیگر مثل ریسک، نوسان و حداکثر افت سرمایه (Drawdown) بررسی کنید.
- در اقتصاد تورمی، ROI واقعی را هم بسنجید.
جمعبندی
ROI یکی از سادهترین و در عین حال قدرتمندترین ابزارهای سنجش عملکرد سرمایهگذاری است. با این حال، در بازارهای مالی باید ROI را
به شکل «واقعی» محاسبه کرد: یعنی با لحاظ هزینهها، درآمدهای جانبی و در صورت نیاز تعدیل زمانی.
اگر ROI را درست و در کنار سایر شاخصها استفاده کنید، میتواند به تصمیمگیری دقیقتر و مقایسه منطقیتر فرصتهای سرمایهگذاری کمک کند.